Z czym kojarzy Ci się Tybet? Z Himalajami… Dalajlamą… lamami…
Z czym kojarzy Ci się Tybet? Z Himalajami, Dalajlamą, mnichami w bordowych szatach…
W tym wpisie znajdziesz podstawowe informacje o Tybecie i odpowiedzi na najczęstsze pytania. A jeśli po lekturze poczujesz, że chcesz zrobić kolejny krok — sprawdź, jak wygląda organizacja indywidualnej podróży do Tybetu, w której przeprowadzam Cię przez cały proces.
Położenie Tybetu
Tybet to kraina historyczna obejmująca Wyżynę Tybetańską wraz z przyległościami. Jaką ma powierzchnię? Tu zaczynają się przysłowiowe schody — bo wszystko zależy od tego, co rozumiemy przez „Tybet”. Dla mnie oznacza on historyczny zasięg regionu, czyli Amdo, Kham i Ü-Tsang — łącznie ok. 2 500 000 km². Najczęściej jednak mówiąc „Tybet” mamy na myśli Tybetański Region Autonomiczny — sztuczny twór utworzony w 1965 roku przez Chińczyków, obejmujący Ü, Tsang oraz niewielkie części Khamu i Amdo, o powierzchni 1 200 000 km².
Tybet graniczy z Nepalem, Bhutanem, północnymi Indiami, Birmą — północ tego kraju należała w przeszłości do Tybetu i do dziś mieszkają tam Khampowie — Chinami kontynentalnymi i Wschodnim Turkiestanem (Xinjiangiem).
Tybet — środowisko geograficzne
Ze względu na położenie i rozmiary w obrębie Tybetu znajduje się wiele jednostek geograficznych. Południową granicę stanowią Himalaje z najwyższą górą świata — Mount Everestem, czterema innymi ośmiotysięcznikami (Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Shisha Pangma) i 38 szczytami powyżej 7000 m n.p.m. Na północy rozciągają się olbrzymie, niemal bezludne górskie pustynie. Tybet Centralny to pas wyżyn i gór pokrytych łąkami, po których wędrują koczownicy ze stadami kóz, owiec i jaków. Tybet Wschodni obejmuje głównie głębokie, zalesione doliny wielkich systemów rzecznych — Zachu (Mekong), Drichu (Jangcy) czy Gyalmo Ngulchu (Salween). Poza głównymi pasmami górskimi — Himalajami, Karakorum, Ałtyn-tagiem, Gangkar Chogley — tworzącymi naturalne granice, Tybet bywa określany trzecim biegunem.
W Tybecie swoje źródła mają najważniejsze rzeki Azji: Brahmaputra (tyb. Yarlung Tsangpo), Indus (tyb. Sengge Khabab), liczne dopływy Gangesu, Sutlej, Karnali (tyb. Mapcha Khabab), Arun (tyb. Phungchu), Mekong (tyb. Zachu), Salween (tyb. Gyalmo Ngulchu), Irawadi, Jangcy (tyb. Drichu) i Huang He, czyli Żółta Rzeka (tyb. Machu). Przez Tybet przepływa rocznie 6% wód Azji i ok. 28% całej wody w Chinach.
W Tybecie znajduje się ponad 15 000 naturalnych, w większości bezodpływowych jezior słodko- i słonowodnych — w tym największe jezioro Chińskiej Republiki Ludowej, Qinghai Hu, znane szerzej pod mongolską nazwą Kokonor (tyb. Tso Ngonpo). Wiele jezior, m.in. Yamdrok, Yilhun, Lhamo Latso czy Manasarovar (tyb. Mapham Yumtso), uważanych jest przez Tybetańczyków za święte.
Fauna i flora
W Tybecie występuje ponad 12.000 gatunków roślin, a około 600 z nich to endemity. Ponad 2.000 z nich wykorzystywanych jest w tradycyjnych systemach medycyny Tybetu, Chin i Indii.
Przez wieki Tybet był siedliskiem wielu dzikich zwierząt. Występuje tu ponad 210 gatunków ssaków, w tym wiele endemicznych. Do najbardziej charakterystycznych należą antylopa tybetańska (cziru), gazele, owca argali, dziki osioł (kiang), takin, czarny niedźwiedź azjatycki, panda mała, wilk tybetański i pantera śnieżna. Na pograniczu Khamu i prowincji Syczuan znajduje się połowa ostatniego naturalnego siedliska pandy wielkiej — gatunku zagrożonego wyginięciem.
Tybetańskie lasy zajmują ok. 25 milionów hektarów, czyli ok. 5% powierzchni regionu — mimo to stanowią największy zasób leśny w granicach Chin. Większość porasta strome zbocza nisko położonych dolin rzecznych w południowo-wschodniej części kraju, głównie w Khamie i częściowo w Amdo.
Przeważającą część Tybetu (ok. 70%) pokrywają naturalne pastwiska — jedne z największych i najważniejszych obszarów pasterskich na Ziemi. Stanowiły i wciąż stanowią podstawę gospodarki tybetańskich nomadów (tyb. drokpa).
Czy Tybet ma jakieś surowce naturalne?
Nieprzypadkowo chińska nazwa Tybetu — Xizang — oznacza „Zachodni Skarbiec”. Procesy geologiczne, które ukształtowały Płaskowyż Tybetański, sprawiły, że region jest bogaty w surowce mineralne. Odkryto tu ponad 120 różnych minerałów, w tym złoża boraksu, chromitu, boru, tytanu, żelaza, litu, uranu, magnezu, siarki i złota. Według geologów w Kotlinie Cajdamskiej (Amdo) i na terenie Czangtangu znajdują się bogate pokłady ropy naftowej. Złoża miedzi odkryte w Khamie stanowią jedną trzecią zasobów Chińskiej Republiki Ludowej. Do 1990 roku odkryto na Płaskowyżu ok. 200 depozytów uranu.
Czy Tybet to państwo? Do kogo należy Tybet?
Chciałoby się powiedzieć, że do Tybetańczyków — niestety tak nie jest. W październiku 1950 roku chińscy komuniści zajęli Kham (Wschodni Tybet), a w 1951 roku, w wyniku podpisania tzw. 17-punktowej ugody, przejęli kontrolę nad całym Tybetem. W 1959 roku Dalajlama XIV, ratując życie, zbiegł do Indii, gdzie w podgórskiej miejscowości Dharamsala przebywa do dziś.
W 1965 roku historyczne terytorium Tybetu zostało podzielone — w efekcie powstał Tybetański Region Autonomiczny w swoim obecnym kształcie. Pozostałe tereny przyłączono do chińskich prowincji Qinghai, Gansu, Syczuan i Yunnan.
Przywódcą politycznym (obecnie na wygnaniu) i duchowym Tybetańczyków jest Dalajlama XIV — Tenzin Gyatso.
Jak wybierany jest dalajlama?
Tradycja Dalajlamów sięga XV wieku. To stanowisko nie jest elekcyjne — nie można zostać na nie wybranym. O tym, czy ktoś zostanie Dalajlamą, decyduje urodzenie — a konkretnie to, czy dziecko jest inkarnacją swojego poprzednika. Najprościej zrozumieć inkarnację, porównując ją do zapalania nowej świecy od gasnącej: płomień jest ten sam, świeca inna. Świadomość — umysł, dusza, jakkolwiek to nazwać — jest nieśmiertelna i po śmierci jednej osoby przechodzi do ciała nienarodzonego dziecka. Co ciekawe, twórcami tej idei nie byli sami dalajlamowie, lecz karmapowie — inna z prominentnych linii tybetańskich lamów.
Stolica Tybetu
Lhasa leży na wysokości 3656 m n.p.m. Dolinę, w której powstało miasto, wyrzeźbiła rzeka Kyichu (Szczęśliwa Woda), dopływ Yarlung Tsangpo, czyli Brahmaputry. Miasto wzniesiono na podmokłym terenie, w którego krajobrazie dominują wzgórza Marpori (Czerwona Góra — z Potalą) i Chakpori (Żelazna Góra).
W VII wieku król Songtsen Gampo (Songtsen Mądry) przeniósł tu stolicę z doliny Yarlung. Miasto nosiło wtedy nazwę Rasa (Umocnione Miasto). W miejscu, gdzie dziś stoi Potala, król wybudował Biały Pałac (tyb. Podrang Karpo). Inne królewskie założenia z tego okresu to świątynie Jokhang i Ramoche.
Dziś miasto dzieli się na trzy obszary: zachodni — chiński, wschodni — tybetański i południowo-wschodni — muzułmański.
Nie musisz robić tego sam
Każdą wyprawę do Tybetu układam od zera – pod Ciebie, Twój termin i Twój sposób podróżowania.
Kultura Tybetu
Kultura Tybetu ma przeszło pięć tysięcy lat i sięga korzeniami do starożytnego królestwa Shangshung, które rozciągało się na terenie zachodniego i północno-zachodniego płaskowyżu tybetańskiego. Z tego okresu nie zachowały się przekazy pisane, ale wiele na ten temat mówią nauki przedbuddyjskiej tradycji Bon — religii, która wywarła duży wpływ na filozofię i praktyki buddyzmu tybetańskiego. Władcy Shangshung byli często wymieniani w starożytnych tekstach tybetańskich jako pierwotni władcy dzisiejszego zachodniego Tybetu.
Jakim językiem mówi się w Tybecie?
Język tybetański należy do niewielkiej grupy języków tybeto-birmańskich i nie przypomina języków sąsiadów. Tak jak wielka jest różnorodność ludów zamieszkujących Płaskowyż Tybetański, tak wielka jest rozmaitość dialektów — jest ich ok. 220, co często uniemożliwia wzajemne porozumienie. Mieszkańcy Lhasy żartują, że gdy przyjeżdża do nich ktoś z Amdo, rozumieją z jego mowy jedynie liczebniki, powitanie (taszi delek) i mantrę Czenresiga (om mani peme hung).
W co wierzą Tybetańczycy?
Większość mieszkańców Tybetu praktykuje buddyzm tybetański. Rzadziej wyznawaną religią jest Bon — tradycja przedbuddyjska, której twórcą był Tonpa Shenrab Miwoche. Bon uległ znacznemu przekształceniu pod wpływem buddyzmu tybetańskiego — Dalajlama XIV uznał go za jedną z jego szkół.
Czy Tybet ma swój system medyczny?
Tonpa Shenrab Miwoche, założyciel religii Bon, zgromadził wiedzę rdzennych mieszkańców Tybetu o lokalnych roślinach i ich zastosowaniu w poprawie zdrowia, którą przekazał jednemu ze swoich synów. Wieki później, w VIII wieku, w klasztorze Samye odbyła się pierwsza w historii międzynarodowa konferencja poświęcona medycynie tybetańskiej — uczestniczyli w niej lekarze z Indii, Chin, Persji, Grecji i innych regionów znanego wówczas Tybetańczykom świata. Większość historyków uważa, że po tej konferencji Yuthok Yonten Gonpo Starszy, wybitny tybetański lekarz, zsyntetyzował najlepsze ówczesne teorie i praktyki medyczne. Za ojca medycyny tybetańskiej uznaje się oficjalnie Yuthoka Yontena Gonpo Młodszego (XII wiek), któremu przypisuje się skomponowanie Czterech Tantr Medycznych (Gjüszi).
Na czym polega medycyna tybetańska?
Zdrowie to równowaga, a choroba — jej brak. Brak równowagi może pojawić się nawet dziesięć lat przed wystąpieniem objawów fizycznych — zanim staną się na tyle poważne, by skłonić Cię do wizyty u lekarza.
Medycyna tybetańska uczy, że wszystkie żywe istoty zbudowane są z energii. Każdy z nas rodzi się z unikalną konstytucją, złożoną z trzech podstawowych energii: lung, tripa i peken. Lung — wiatr — to energia ruchu, poruszająca ciałem i wszystkim, co się w nim dzieje. Tripa — ogień — to energia ciepła. Peken — woda i ziemia — to energia chłodu i płynności. Medycyna tybetańska jest sztuką utrzymywania tych trzech energii w równowadze. Konstytucja każdego człowieka ma swoje mocne i słabe strony — warto ją poznać, żeby wzmacniać te pierwsze i świadomie pracować nad drugimi.
Planujesz podróż do Tybetu? Znajdziesz tu wszystkie dostępne formy wyjazdów – od indywidualnych po grupowe.
Wyprawy do Tybetu – wszystkie formy podróży
